Çoğu zaman bir şeyin bize iyi gelmeyeceğini biliriz. Bir ilişkinin bizi yorduğunu, bir insanın sürekli aynı yerden incittiğini ya da içinde bulunduğumuz döngünün sonunda yine aynı hayal kırıklığını yaşayacağımızı fark ederiz. Hatta bazen ne olacağını önceden tahmin edecek kadar iyi tanırız o döngüyü. Yine de geri döneriz. Dışarıdan bakıldığında anlaşılması zor olabilir. İnsan kendisine zarar veren bir şeye neden tekrar tekrar yaklaşır? Belki de asıl soru şudur: Bize iyi geleni mi seçiyoruz, yoksa bize tanıdık geleni mi?
Tanıdık olan neden güvenli hissettirir?
İnsan zihni yalnızca iyi olana değil, bildiği ve öngörebildiği olana da yönelme eğilimindedir. Çünkü tanıdık olanın önemli bir özelliği vardır: Ne olacağını az çok biliriz. Sonunun bizi üzeceğini bilsek bile nasıl üzüleceğimizi biliriz. Karşımızdaki insanın nasıl davranacağını, bizim nasıl tepki vereceğimizi ve sonrasında neler yaşayacağımızı tahmin edebiliriz.
Yeni olan ise içinde belirsizlik taşır. Bu nedenle bazen sağlıklı ama yabancı bir deneyim, sağlıksız fakat tanıdık bir deneyimden daha huzursuz hissettirebilir.
Psikolojide aşinalığın insanın değerlendirmelerini etkileyebildiği uzun zamandır bilinmektedir. Daha önce karşılaştığımız şeyler, yalnızca tanıdık olmaları nedeniyle bize daha yakın gelebilir. Ancak ilişkiler söz konusu olduğunda bu durum yalnızca birini uzun zamandır tanıyor olmakla ilgili değildir. Bazen tanıdık olan, kişinin veya durumun kendisi değil, onun bize hissettirdiği duygudur.
Çocuklukta öğrendiğimiz ilişki biçimleri
Yakın ilişkilerle ilgili ilk deneyimlerimiz çoğunlukla çocukluk döneminde oluşmaya başlar. Sevildiğimizde, ihtiyaçlarımız karşılandığında, üzüldüğümüzde ya da birine ihtiyaç duyduğumuzda yaşadığımız deneyimler zamanla ilişkilerin nasıl olduğuna dair bazı beklentiler geliştirmemize yardımcı olur. Bağlanma kuramı da erken dönem bakım veren ilişkilerinin, kişinin yakınlık ve güvenle ilgili beklentilerinin şekillenmesinde önemli olabileceğini söyler.
Eğer sevgi bizim için tutarlı, ulaşılabilir ve güvenli bir deneyim olmuşsa yakınlık daha güvenli hissedilebilir. Fakat sevgi bazen var, bazen yoksa; yakınlık beraberinde reddedilme, belirsizlik veya yoğun bir çaba gerektiriyorsa farklı bir ilişki beklentisi gelişebilir. Böyle bir durumda yetişkinlikte karşılaştığımız bazı ilişkiler garip bir biçimde tanıdık gelebilir.
Belki karşımızdaki insan bizi çocukluğumuzdaki birine benzemez. Ama onun yanında hissettiğimiz şey benzerdir: Beklemek, kendini kanıtlamaya çalışmak, sevilip sevilmediğinden emin olamamak, bir gün çok yakın, ertesi gün çok uzak hissetmek… Bazen insan geçmişte öğrendiği ilişki biçimini bilinçli olarak aramaz. Yalnızca o ilişki biçiminin yarattığı duygusal ortam ona yabancı gelmez.
Şemalarımız ilişkilerimizi etkiler mi?
Psikolojide şema kavramı, kişinin kendisi, diğer insanlar ve dünya hakkında geliştirdiği temel zihinsel örüntüleri ifade eder. Örneğin kişinin derinlerde bir yerde “Sevilmek için çabalamalıyım”, “İnsanlar sonunda beni terk eder” ya da “Ben yeterince değerli değilim” gibi bir inancı varsa, yaşadığı ilişkileri de zaman zaman bu inançların içinden değerlendirebilir.
Burada önemli olan şudur: İnsan her zaman kendisine iyi gelen deneyimleri değil, bazen kendisi hakkında zaten inandığı şeyleri doğrulayan deneyimleri de sürdürebilir. Eğer sevginin kazanılması gereken bir şey olduğuna inanıyorsak, bize sevgisini açıkça gösteren biri ilk başta düşündüğümüz kadar çekici gelmeyebilir. Çünkü ortada çözülmesi gereken bir belirsizlik, kazanılması gereken bir onay veya peşinden gidilmesi gereken bir yakınlık yoktur. Buna karşılık ulaşılması zor biri çok daha yoğun duygular yaratabilir. Ve bazen bu yoğunluğu sevginin büyüklüğüyle karıştırabiliriz.
Tanıdık olanı fark etmek
Bize iyi gelmeyen bir şeye geri dönmek her zaman ne istediğimizi bilmediğimiz anlamına gelmez. Bazen ne istediğimizi biliriz ama başka türlü bir ilişkinin nasıl hissettirdiğini henüz yeterince tanımıyoruzdur. Bu yüzden bir döngüden çıkmak yalnızca o kişiden uzaklaşmak anlamına gelmeyebilir.
Kendi ilişki örüntülerimizi fark etmek, hangi davranışları sevgiyle eşleştirdiğimizi görmek ve bize tanıdık gelen duyguların nereden geldiğini anlamak da bu sürecin bir parçasıdır. Belki kendimize şu soruları sorabiliriz:
- Bu kişinin yanında gerçekten huzurlu muyum, yoksa yalnızca bu duyguyu iyi mi tanıyorum?
- Sevildiğimi mi hissediyorum, yoksa sürekli sevildiğimden emin olmaya mı çalışıyorum?
- Bu ilişki bana iyi mi geliyor, yoksa iyi geleceği günü mü bekliyorum?
Çünkü bazen insan bir kişiye değil, bir ihtimale geri döner; bu kez farklı olacağı ihtimaline. Bu kez sevileceği, seçileceği, anlaşılacağı ihtimaline. Ama bazı döngüler bize bir şey öğretir: Tanıdık olan her zaman güvenli değildir. Yoğun olan her zaman sevgi değildir. Ve bir şeyi çok istemek, onun bize iyi geldiği anlamına gelmez. Belki de iyileşmenin bir parçası, tanıdık acıya geri dönmemeyi öğrenmekten önce başka bir şeyi öğrenmektir: Huzurun da zamanla tanıdık hale gelebileceğini.
